Blog

ABC cen ropy naftowej i paliw - cz. 2

ABC cen ropy naftowej i paliw - cz. 2

Jest kilkaset gatunków ropy naftowej o różnych właściwościach fizycznych i chemicznych. Kto ustala ich ceny?

Kiedy pojawiły się benchmarki i rynkowy system cen ropy naftowej?

Rynki ropy naftowej i produktów naftowych (nazywanych również paliwami) są rynkami globalnymi. Panuje przekonanie, że w związku z tym towary, którymi się na nich handluje są towarami jednorodnymi.


Tak jest w rzeczy samej w przypadku paliw. Paliwa, na przykład etylina 95 (E95) czy olej napędowy (ON) są bardzo jednorodnymi towarami, o ściśle określonych właściwościach fizycznych i chemicznych, zapisanych w normach i standardach jakości, które podlegają bezustannej kontroli zarówno w fazie produkcji jak i dystrybucji. Dzięki standaryzacji paliw możemy dowolną marką samochodu z silnikiem benzynowym, czy silnikiem diesla podróżować po Europie i świecie, tankując paliwo oznaczone symbolem E95 lub ON, bez obawy, że uszkodzimy silnik.


W przeciwieństwie do paliw, ropa nie jest jednorodnym towarem. Na świecie wydobywa się kilkaset gatunków ropy naftowej, które różnią się zarówno konsystencją fizyczną, jak i składem chemicznym. Ropy lekkie są płynne jak woda i łatwo je transportować rurociągami, natomiast niektóre gatunki rop ciężkich maja wręcz konsystencję smaru i przechodzą w stan płynny dopiero po podgrzaniu do wysokiej temperatury. Z kolei przetwarzanie rop kwaśnych, silnie zasiarczonych, z dużą domieszką innych minerałów, których trzeba się pozbywać w procesie produkcji paliw jest bardziej kosztowne, niż przetwarzanie mało zasiarczonych rop lekkich. Nie będzie wielką przesadą stwierdzenie, że ropa z każdego złoża jest inna, więc w praktyce gatunków rop naftowych może być tyle, ile eksploatowanych złóż na świecie. Nawet po połączeniu gatunków podobnych w tzw. blendy, czyli gatunki rop, które mogą być zamiennie dostarczane w ramach realizacji konkretnych kontraktów, doliczono się ponad 160 różnych blendów.


Handlowanie wszystkimi gatunkami rop czy nawet blendami na globalnych rynkach nie jest ani potrzebne, ani możliwe. Nie jest potrzebne, gdyż najwięcej ropy zmienia właściciela poza rynkiem, na podstawie dwustronnych umów handlowych pomiędzy dostawcą (najczęściej pośrednikiem handlowym, traderem) a odbiorcą. Nie jest możliwe choćby ze względu na płynność rynków poszczególnych gatunków rop.


Dlatego w praktyce na globalnych rynkach ropy naftowej handluje się tylko najbardziej płynnymi gatunkami lub blendami rop naftowych. Ich ceny, ustalane przez rynek, stanowią podstawę do wyznaczania cen innych gatunków rop i ich blendów. Nazwa się je benchmarkami, czyli referencyjnymi gatunkami rop.


Przeliczanie cen rop benchmarkowych na ceny innych gatunków rop dokonuje się na podstawie wskaźników wydajności (jakości rop), które informują o tym, ile kosztuje wytworzenie jednej baryłki mieszanki paliw o ustalonym składzie (product mix) w przypadku użycia jako surowca różnych gatunków rop. Wskaźniki te są opracowywane przez same rafinerie, które oprócz gatunków benchmarkowych przerabiają także inne gatunki rop. Wskaźniki jakości są podstawą do określenia granicznych premii lub dyskont (dyferencjałów cen), przy jakich opłaca się zastępować w produkcji jedne gatunki rop innymi. Wyliczenia dokonują odpowiednie programy optymalizacji marż. Ważną informacją, która wpływa na poziom granicznych dyferencjałów jest struktura wytwarzanej produkcji (product mix) oraz ceny rynkowe poszczególnych paliw.


Na przykład PKN ORLEN ma receptury przetwarzania około 70 gatunków rop i na tej podstawie, na własny użytek określa ich jakość w relacji do podstawowej ropy, jaką jest URAL. Ponieważ podobne kalkulacje przeprowadzają wszystkie rafinerie i odpowiednio do ich wyniku zgłaszają popyt na konkretne gatunki rop, o cenach innych gatunków rop, niż ropy benchmarkowe ostatecznie, obok jakości też decydują warunki popytu i podaży.


Ważną konkluzją z empirycznych badań nad rynkami ropy naftowej jest to, że w praktyce, w przypadku rop benchmarkowych (WTI, Brent, Dubai) rynek kształtuje bezpośrednio poziomy ich cen. Natomiast w przypadku innych gatunków rop (np. URAL) rynek kształtuje bezpośrednio dyferencjały, czyli premie lub dyskonta cen w stosunku do gatunków benchmarkowych (dyferencjał URAL/Brent).
O ile w przypadku rop benchmarkowych wiodące znaczenie w procesie kształtowania cen mają transakcje na rynku papierowym (kontrakty futures), do których dostosowują się ceny na rynku fizycznym, o tyle w przypadku pozostałych gatunków rop wiodący jest rynek fizyczny, który poprzez transakcje typu swap czy forward kształtuje dyferencjały biorąc pod uwagę różnice w jakości rop, miejsce dostawy oraz czas dostawy.


Dla niewtajemniczonych: kontrakty forward są kontraktami rynku fizycznego, z odroczoną dostawą; dotyczą wszystkich gatunków rop. Analogicznymi kontraktami zwieranymi na rynku papierowym są kontrakty futures, które są kontraktami bez dostawy i dotyczą jedynie rop benchmarkowych (bo tylko takimi handluje się na giełdach towarowych).

Kiedy pojawiły się benchmarki i rynkowy system cen ropy naftowej?
Nie od razu Kraków zbudowano. Ropy benchmarkowe (referencyjne) zostały po raz pierwszy wprowadzone w 1983 roku i było to związane z rozwojem papierowego (giełdowego) rynku ropy. Pierwszymi benchmarkami stały się ropy WTI oraz Brent, gdy zostały wybrane jako towary bazowe na bardzo płynnych rynkach kontraktów terminowych (futures) na giełdach towarowych New York Mercantile Exchange (NYMEX) oraz InterContinental Exchange (ICE) w Londynie.


Jednak nowy, rynkowy rozdział w historii kształtowania cen ropy naftowej rozpoczął się dopiero w latach 1986-1988, gdy eksporterzy ropy naftowej zaczęli stosować system wyceny różnych gatunków rop w relacji do rynkowych cen gatunków benchmarkowych.


Wcześniej, w latach 1950-tych i 1960-tych ceny ropy naftowej były ustalane w sposób administracyjny przez duże międzynarodowe koncerny naftowe (IOC). Także od 1973 roku do 1998 roku ceny ropy były administrowane, tyle, że tym razem przez OPEC.


Za datę wdrożenia nowego system wyceny ropy naftowej uznaje się rok 1986, kiedy to po raz pierwszy zaczął go stosować meksykański narodowy koncern PEMEX. Od tego czasu system rynkowy zyskał szeroką aprobatę w większości krajów-eksporterów ropy naftowej. Od 1998 roku pozostaje główną metodą wyceny ropy naftowej w handlu międzynarodowym, wygrywając z systemem wyceny ropy naftowej na podstawie rynkowych cen paliw (tzw. netback pricing regime stosowany w latach 1986-1987; został porzucony, gdyż doprowadził do spadku ceny ropy naftowej poniżej 10$/b).

Do góry